ZABİTLƏRİN STATUSU. SİLAHLI QÜVVƏLƏRDƏ VƏ POLİSDƏ DEMOKRATİYA ANLAYIŞI İxtisas: Jurnalistika Kafedra: Beynəlxalq Jurnalistika Fənn: Konflikt jurnalistikası Hazırlayan: Bakufakt Media – hərbi Xəbərlər Hərbi hüquq: Rəşad BlocH Təşkilat: Hərbi Hüquq –  Jurnalistika telimat>GİRİŞ Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 9-cu maddəsinə əsasən, Azərbaycan Respublikası öz təhlükəsizliyini və müdafiəsini təmin etmək məqsədilə Silahlı Qüvvələr və başqa silahlı birləşmələr yaradır. Silahlı Qüvvələr dövlətin suverenliyinin, müstəqilliyinin və ərazi bütövlüyünün müdafiəsində mühüm rol oynayır. Bununla yanaşı, demokratik dövlət quruculuğunda ordunun və polisin fəaliyyəti qanunçuluq, insan hüquqlarına hörmət, məsuliyyət və demokratik nəzarət prinsipləri əsasında həyata keçirilməlidir. Hərbi qulluqçuların hüquqi statusu ümumi vətəndaş hüquqları ilə hərbi xidmətin xüsusi tələblərinin vəhdətindən formalaşır. 1. HƏRBİ QULLUQÇULARIN HÜQUQİ STATUSU SSRİ-nin dağılmasından sonra Azərbaycan Respublikasında müstəqil dövlət institutlarının, o cümlədən milli Silahlı Qüvvələrin formalaşdırılması zərurəti yarandı. Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü və ərazilərin müdafiəsi məsələsi ordu quruculuğunu dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevirdi. Bu dövrdə hərbi sahədə hüquqi bazanın yaradılması istiqamətində mühüm qanunlar qəbul edildi. 1991-ci il 9 oktyabr tarixində “Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələri haqqında”, 1991-ci il 25 dekabrda “Hərbi qulluqçuların statusu haqqında”, sonrakı illərdə isə hərbi xidmət və hərbi qulluqçuların sosial təminatı ilə bağlı digər qanunlar qəbul edildi. Hərbi qulluqçuların statusu onların hüquq və vəzifələrini, hərbi xidmətin xüsusiyyətlərini, intizam qaydalarını və dövlət qarşısında məsuliyyətini müəyyən edir. Hərbi qulluqçular Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları kimi ümumi hüquq və azadlıqlara malikdirlər. Lakin hərbi xidmətin xarakteri ilə əlaqədar həmin hüquqların həyata keçirilməsinə qanunla müəyyən edilmiş xüsusi məhdudiyyətlər tətbiq oluna bilər. Bu məhdudiyyətlər hərbi qulluqçunun hüquqlarından özbaşına məhrum edilməsi anlamına gəlmir. Məhdudiyyətlər yalnız Konstitusiya və qanunvericilik əsasında tətbiq edilə bilər. 2. HƏRBİ XİDMƏT VƏ DEMOKRATİYA Demokratik dövlətin əsas prinsiplərindən biri insan hüquq və azadlıqlarının qorunmasıdır. Silahlı Qüvvələrdə isə bu prinsip hərbi intizam, vahid komandanlıq və əmrlərə tabeçiliklə uzlaşdırılır. Ordunun əsas xüsusiyyətləri bunlardır: ciddi hərbi intizam; vahid komandanlıq; əmrlərin yerinə yetirilməsi; daimi döyüş və səfərbərlik hazırlığı; dövlətə və xalqa sədaqət; qanunçuluq; hərbi xidmətin xüsusi rejimi. Bu xüsusiyyətlərə görə hərbi qulluqçuların bəzi hüquqları digər vətəndaşlarla müqayisədə fərqli qaydada həyata keçirilə bilər. Məsələn, hərbi qulluqçuların tətil etmək hüququ məhdudlaşdırılır, siyasi partiyalarda iştirakına müəyyən məhdudiyyətlər qoyulur, hərbi və dövlət sirrinin qorunması ilə bağlı xüsusi tələblər müəyyən edilir. Lakin bu məhdudiyyətlərin əsas məqsədi hərbi qulluqçunun hüquqlarını əsassız şəkildə azaltmaq deyil. Məqsəd ordunun siyasi proseslərdən kənarda qalmasını, hərbi intizamın qorunmasını və dövlət təhlükəsizliyinin təmin edilməsini təmin etməkdir. 3. HƏRBİ QULLUQÇULARIN ƏSAS VƏZİFƏLƏRİ Hərbi qulluqçular Azərbaycan Respublikasının digər vətəndaşları üçün nəzərdə tutulmuş ümumi vəzifələrlə yanaşı, hərbi xidmətin xüsusiyyətlərindən irəli gələn xüsusi vəzifələri də yerinə yetirirlər. Əsas vəzifələrə aşağıdakılar daxildir: Azərbaycanın müstəqilliyini, suverenliyini və ərazi bütövlüyünü qorumaq; Azərbaycan Respublikasına sədaqət barədə hərbi and içmək; Konstitusiyaya və qanunlara riayət etmək; Komandirlərin və rəislərin qanuni əmrlərini yerinə yetirmək; Hərbi nizamnamələrin tələblərinə əməl etmək; Hərbi sirri və dövlət sirrini qorumaq; Xidmət vəzifələrini vicdanla və məsuliyyətlə yerinə yetirmək. Hərbi qulluqçu döyüş növbəsində, döyüş xidmətində, gündəlik və qarnizon növbələrində və qanunla nəzərdə tutulan digər hallarda xüsusi vəzifələri yerinə yetirir. 4. HƏRBİ QULLUQÇULARIN HÜQUQ VƏ AZADLIQLARININ MƏHDUDLAŞDIRILMASI Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası və müvafiq qanunvericilik hərbi xidmətin xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq müəyyən hüquqi məhdudiyyətlər nəzərdə tutur. Məsələn: hərbi qulluqçular tətil edə bilməzlər; həmkarlar ittifaqlarının üzvü olmaqla bağlı məhdudiyyətlər mövcuddur; siyasi partiyalarda fəaliyyətlə bağlı xüsusi qaydalar tətbiq edilir; sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı məhdudiyyətlər müəyyən edilir; hərbi xidmətin xüsusiyyətlərinə görə hərəkət və yaşayış yeri seçimi məhdudlaşdırıla bilər; dövlət və hərbi sirrin yayılması qadağandır. Bu məhdudiyyətlər qanunla müəyyən edilməli və demokratik cəmiyyətdə legitim məqsədə xidmət etməlidir. 5. SİLAHLI QÜVVƏLƏR ÜZƏRİNDƏ DEMOKRATİK NƏZARƏT Demokratik dövlətlərdə Silahlı Qüvvələr mülki hakimiyyətin nəzarəti altında fəaliyyət göstərir. Demokratik nəzarətin əsas elementləri: Konstitusiyaya və qanunlara tabeçilik; mülki hakimiyyətin üstünlüyü; parlament nəzarəti; məhkəmə nəzarəti; qanunvericiliklə müəyyən edilmiş məsuliyyət; insan hüquqlarının qorunması; dövlət büdcəsinin və müdafiə xərclərinin qanuni nəzarəti; ordunun siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizəyə cəlb edilməməsi. Ordunun demokratik dövlət sistemində əsas vəzifəsi siyasi proseslərə müdaxilə etmək deyil, dövlətin təhlükəsizliyini və müdafiəsini təmin etməkdir. 6. POLİS VƏ DEMOKRATİYA Polis dövlətin təhlükəsizlik və hüquq-mühafizə sisteminin mühüm hissəsidir. Polis fəaliyyətinin əsas məqsədlərindən biri ictimai asayişi və təhlükəsizliyi təmin etmək, cinayətlərin qarşısını almaq və qanunun tələblərini həyata keçirməkdir. Demokratik cəmiyyətdə polis: qanun əsasında fəaliyyət göstərməli; vətəndaşların hüquq və azadlıqlarına hörmət etməli; səlahiyyətlərindən yalnız qanunla müəyyən edilmiş çərçivədə istifadə etməli; zor tətbiqini zərurət və mütənasiblik prinsiplərinə uyğun həyata keçirməli; ayrı-seçkiliyə yol verməməli; qanunsuz göstərişləri icra etməməli; cəmiyyət qarşısında hesabatlı olmalıdır. Polisin dövlət hakimiyyətini təmsil etməsi onun qanundan üstün olması demək deyil. Əksinə, polis əməkdaşının fəaliyyəti də qanunvericilik və insan hüquqları çərçivəsində həyata keçirilməlidir. 7. HƏRBİ VƏZİYYƏT VƏ XÜSUSİ HÜQUQİ REJİM Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və müvafiq qanunvericiliyə əsasən, ölkənin müdafiəsi və vətəndaşların təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məqsədilə müəyyən hallarda hərbi vəziyyət elan edilə bilər. Hərbi vəziyyət xüsusi hüquqi rejimdir. Bu rejim zamanı dövlət orqanlarının, vətəndaşların, ictimai birliklərin və digər subyektlərin fəaliyyətinə müəyyən əlavə qaydalar və məhdudiyyətlər tətbiq edilə bilər. Hərbi vəziyyətin əsas məqsədi: dövlətin təhlükəsizliyini təmin etmək; ərazi bütövlüyünü qorumaq; real təhlükəni aradan qaldırmaq; ictimai asayişi təmin etmək; normal hüquqi rejimin bərpasına şərait yaratmaqdır. Hərbi vəziyyət zamanı tətbiq edilən məhdudiyyətlər müvəqqəti xarakter daşımalı və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş çərçivədən kənara çıxmamalıdır. 8. HƏRBİ VƏZİYYƏT ZAMANI KİV VƏ JURNALİSTLƏR Konflikt jurnalistikası baxımından hərbi vəziyyət xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə şəraitdə jurnalistlər həm informasiya əldə etmək, həm də ictimaiyyətə düzgün və obyektiv məlumat çatdırmaq məsuliyyəti daşıyırlar. Hərbi əməliyyatlar zamanı məlumatların yayılması dövlət və hərbi təhlükəsizliyə təsir göstərə bilər. Buna görə hərbi vəziyyət şəraitində KİV-in fəaliyyətinə qanunla müəyyən edilmiş məhdudiyyətlər tətbiq edilə bilər. Jurnalist: təsdiqlənməmiş məlumatı fakt kimi təqdim etməməli; hərbi mövqelərin, şəxsi heyətin və strateji obyektlərin təhlükəsizliyini riskə atmamalı; dövlət və hərbi sirri yaymamalı; təxribat xarakterli məlumatlardan çəkinməli; müxtəlif tərəflərin mövqelərini mümkün qədər balanslı təqdim etməli; informasiya müharibəsinin təsirinə düşməməli; insan hüquqlarına və jurnalist etikası prinsiplərinə riayət etməlidir. Bu baxımdan konflikt jurnalistinin əsas vəzifələrindən biri cəmiyyətin informasiya əldə etmək hüququ ilə milli təhlükəsizlik arasında düzgün balans yaratmaqdır. 9. BEYNƏLXALQ TƏCRÜBƏ Müxtəlif demokratik dövlətlərdə hərbi qulluqçuların xüsusi hüquqi statusu mövcuddur. ABŞ, Fransa, Almaniya və digər ölkələrdə hərbi qulluqçuların siyasi fəaliyyət, nümayişlərdə iştirak, sahibkarlıq, informasiya fəaliyyəti və digər sahələr üzrə müəyyən məhdudiyyətləri mövcuddur. Bu məhdudiyyətlərin ümumi məqsədi ordunun siyasi neytrallığını, hərbi intizamı və dövlət təhlükəsizliyini qorumaqdır. Eyni zamanda inkişaf etmiş dövlətlərdə hərbi qulluqçuların məhdudlaşdırılmış hüquqlarının kompensasiyası məqsədilə sosial təminat, tibbi xidmət, mənzil təminatı, pensiya və digər güzəştlər nəzərdə tutulur. Beləliklə, hərbi qulluqçunun xüsusi statusu yalnız məhdudiyyətlərdən ibarət olmamalı, onun ağır və məsuliyyətli xidmət şəraitinə uyğun hüquqi və sosial təminatları da əhatə etməlidir. NƏTİCƏ Hərbi qulluqçuların hüquqi statusu demokratik dövlətin mühüm hüquqi institutlarından biridir. Hərbi xidmətin xüsusi xarakteri müəyyən hüquq və azadlıqların məhdudlaşdırılmasını zəruri edə bilər. Lakin bu məhdudiyyətlər yalnız qanun əsasında, legitim məqsədlə və zəruri həddə tətbiq olunmalıdır. Silahlı Qüvvələrdə yüksək intizam, vahid komandanlıq və əmrlərə tabeçilik demokratik prinsiplərlə ziddiyyət təşkil etməməlidir. Əksinə, müasir demokratik ordu qanunçuluq, insan hüquqları, mülki nəzarət və dövlətə sədaqət prinsiplərinin vəhdəti əsasında fəaliyyət göstərməlidir. Polis fəaliyyətində də eyni yanaşma əsas götürülməlidir. Hüquq-mühafizə orqanlarının əsas vəzifəsi qanunun aliliyini və vətəndaşların təhlükəsizliyini təmin etməkdir. Konflikt jurnalistikası baxımından isə hərbi və polis fəaliyyətinin işıqlandırılmasında peşəkarlıq, obyektivlik, məsuliyyət və milli təhlükəsizlik məsələlərinə həssas yanaşma xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Nəticə etibarilə, demokratik dövlət üçün güclü Silahlı Qüvvələr və peşəkar polis sistemi ilə yanaşı, onların üzərində qanuni və effektiv demokratik nəzarətin mövcudluğu da vacibdir.

HAZIRLAYAN Bakufakt Media – Hərbi Xəbərlər Rəşad BlocH Hərbi Hüquq – Beynəlxalq Jurnalistika

Www.bakufakt.az